Beeld van Zemst in 1686 volgens een rapport over de staten van goederen van Oliveten.
 
Auteur: M. Alcide

 

De twee belangrijkste werken mede handelend over de geschiedenis van Zemst zijn van de hand van A. Wauters en J. Verbesselt. Het is deze twee mega-historici gelukt een reusachtige bijdrage te leveren voor de geschiedenis van onze gemeente net zoals voor zovele andere. Mede door hun zoekwerk op grote schaal ontgaan deze schrijvers toch soms bronnen die sommige amateur-geschiedschrijvers wel kunnen vinden omdat hun zoekwerk zich op een kleine oppervlakte concentreert.

In 1686 benoemden de Staten van Brabant vijf commissarissen om op het platteland een ernstig kadaster op te stellen. A. Wauters gebruikte de resultaten van dit werk in zijn Histoire des environs de Bruxelles om in de door hem behandelde dorpen het aantal herbergen, molens, brouwerijen, hutten e.a. in 1686 weer te geven in een kleine voetnoot. De ruggegraat van zijn werk behandelde echter de heerschappij van de gebieden. Wie had rechtsmacht? Welke waren de schepenbanken, erfopvolgingen, e.z.v...?

Zijn gegevens kunnen we alleen maar uitbreiden of verbeteren met wat we in bundel 9225 van het OCMW-archief te Mechelen vonden, in verband met het patrimonium of de staten van goederen van de heerlijkheid Oliveten te Zemst. Deze staat is voor de geschiedenis van de gemeente van ontzettend groot belang. Hij werd, voor dezelfde doeleinden als hierboven vermeld, opgesteld op 16 februari 1686.

Niettegenstaande deze bundel de staten van goederen van de heerlijkheid weergeeft kunnen we spreken over een rapport. De bedragen - we kunnen het ook kwoteringen noemen - werden bepaald door de lieden hun bedrijff als mede op hun bestiaelen van koeijen, peirden & schaepen. De afgesetenen (niet wonende te Zemst) betaalden op hun gronden een vierde minder dan de ingesetenen (inwoners van Zemst).

Ons rapport bestaat uit 3 delen: het eerste is in feite het hoofdrapport met samenvattingen en totalen, zoals aantal huizen, hutten, akkergronden, weiden, bossen e.z.v.. Deze katerne bevat naast het eigenlijke algemeen rapport nuttige bijkomende informatie zoals bijvoorbeeld. de namen van de schepenen en een kleine beschrijving van het dorp. Dit is het belangrijkste deel.

Verder omvat de bundel twee bijlagen in de vorm van dikkere katernen: de bijlage van de woonplaatsen en de bijlage van de gronden. Deze bijlagen zijn van belang voor genealogen en biografie-makers. Ze bevatten telkens de namen van de gebruikers, huurders en bezitters. Ze geven ook een overzicht van wat er in Zemst bestond aan verschillende soorten bossen en landen. Er wordt er bijvoorbeeld dikwijls melding gemaakt over welk soort bos, land of weide het gaat (bijv. elzenbos, esbos, gerooid bos, slecht bos, quaet land, e.z.v). Ook (nog niet gekende) toponiemen komen tevoorschijn in deze stukken.

In het deel over de woonplaatsen staan niet zoveel interessante plaatsbeschrijvingen. Toch heeft dit deel op een andere manier zijn waarde. Ik heb er dan ook een "gekuiste" bijlage van gemaakt, achteraan volgend in tabelvorm. Het geeft de bewoner, de eigenaar, eventueel schuren en stallen, en het te betalen bedrag. Dit bedrag bepaalt min of meer de grootte of de belangrijkheid van de woonst. Als er aan de woonst schuren of stallen gevoegd zijn, dat het hier gaat om een belangrijke (pacht)hoeve. De bewoners en/of eigenaars ervan zijn meestal gekenden, burgemeester, drossaard, schepenen, pachters, e.d.. De gemiddelde waarde van al deze woonplaatsen bedraagt het getal 180. Men kan dus veronderstellen dat al de woonhuizen die met hun bedrag boven deze waarde komen de grotere of meer renderende huizen zijn.

Het hoofdrapport geeft ons wel tegenstrijdige cijfers met de bijlagen, daarom dienen we ze allebei te beschouwen.

Volgens de bijlage van de woonplaatsen (zie hierna) telde ik 135 huizen, 26 schuren, 19 stallen, 10 herbergen, 20 arme huishoudens inbegrepen in de 135 woonplaatsen, 1 brouwerij en 1 molen.

Volgens het hoofdrapport lagen de gegevens enigszins anders: 20 pachthoeven, zowel grote als kleine, 1 kleine brouwerij (...in onse parochie en is maer een brauwerijcken waer in nauwelijcx twee à drije reijsen op een geheel jaer wort gebrouwen ende dat ter quantiteijt van acht à thien tonnen ieder reijse), 12 herbergen (...dat in onse parochie sijn vier herbergen daermen wijn & bier vercoopt, mitsgrs. nog acht clijn bier herbergen de welcke de geheele parochie sijn verspreijd ende naer de boschkanten ende andere straete van clijne consideratie, ende dickwils sijn sonder bier...), 46 huizen van handwerkers, 32 seer clijne huijskens van arme lieden die bijnaer hunnen cost niet en kunnen winnen als woonende in clijne stroije huttekens sonder schauwe, één wintmolen, geen clijnputten (kleiputten) en het hoff van Relegem, toebehorend aan de erfgenamen van de gravin Van der Nath: 112 woonplaatsen in totaal.

A. Wauters geeft volgende cijfers: 32 hutten, 1 brouwerij, 1 kasteel, hetgeen dus klopt met het hoofdrapport. Hij geeft echter maar 4 herbergen op, waarschijnlijk de grote. Hij geeft aan dat er hoeven zijn maar plakt er geen getal op. De "grond"-cijfers kloppen voor 99,9%: totaal grond, 1463 bunder; akkerland, 775 bunder; weiden, 130 bunder; bos, 556 bunder. Dit laatste getal verschilt met Wauters die 557 bunder bos aangeeft.

We kunnen deze cijfers nogmaals even vergelijken met recent opgediepte gegevens uit het Rijksarchief te Brussel van een, zeer belangrijke, zogenaamde hoofft-telling te Zemst uit 1702. Deze telling geeft ±135 woonplaatsen met daarenboven nog ±55 arme woonsten. Uit deze berekening blijkt dat er 16 jaar later veel huizen zijn bijgebouwd. Een andere verklaring zou kunnen zijn dat het rapport alleen de huizen van het deel Zemst dat onder Oliveten viel aangaf. Dit zou kunnen bewijzen dat Oliveten te Zemst ruim de belangrijkste instelling was, in vergelijking met de andere schepenbank, deze van de heren van Grimbergen. Doch aan deze bewering willen wij ons niet te snel wagen. Het lijkt mij er eerder op dat op veel huizen en gronden zowel Oliveten als Grimbergen een zekere inbreng hadden en dat men niet zomaar kan of mag beweren dat een goed simpelweg onder één instelling stond.

Verder vermeldt het rapport dat de tienden in de parochie werden gelicht onder de vorm van koren, tarwe, erwten, haver, gerst, linzen (vitsen), peirsboonen en vlas. Meteen weten we dus ook welk in 1686 de belangrijkste teelten waren te Zemst.

De weiden en beemden lopen soms dikwijls onder water want....omtrent St. Jansmisse, wanneer de arme gemeijnte met hunne bestiaelen overdrijven ende subject sijn aende inundiatie & overvloet vande senne, hetwelch dickwils geschiet... Het Voorbroek werdt gemeenschappelijk gebruikt door de arme lieden en was 4 à 5 bunder groot.

De kwaliteit van de bossen werd niet hoog ingeschat: ...datter seer vele quaede schommachtige, heijachtige, vande roeijbosschen sijn.

Er zouden geen vijvers, heiden en moeren geweest zijn: ...de proprieteijt van de vijvers geene... de proprieteijt van de heijde & moeren geene. De Heidestraat, die nochtans op Weerds grondgebied ligt, maar niet ver van Zemst, zou dus in 1686 geen heide meer geweest zijn.

Er wordt ook melding gemaakt van twee arme smeden en enkele zeer kleine textielwinkeltjes: ...dat in onse parochie sijn winckels van gaeren ende spellen, gelijck oock noch eenige andere clijne baggatellekens, mitsgrs. twee smeden de welcke alle beijde arm sijn. De textielwinkeltjes zouden eventueel verband kunnen houden met de aanwezigheid van wevers, die we bijna bij elke telling van de 18de eeuw te Zemst steeds terugvinden. Niettegenstaande geeft de telling van 1702 slechts één wever op.

De oudste schepenen die op de documenten vermeld werden waren Hendrick De la Rue (huistaxatie: 1200) en Guilliam Leemans (huistaxatie: 500), de thiendeganger was Jan Van den Heuvel (huistaxatie: 300) en de griffier was Gillis Van Cauwenberghe. Degenen die hun hand- of merkteken zetten waren dezelfden plus Jan Jacobs, Philips Spruijt, Jan Brion, Carel Van Thilt (huistaxatie: 400) en Jan Van Roij (huistaxatie: 400). Hendrick De la Rue woont veruit in het belangrijkste huis van Zemst en staat na elke verklaring steeds op de eerste plaats vermeld.
 
 
 
 
 
 
 
 

Cohier ende specificatie vantele de hijsen, schueren, ende stallingen, gestaen en gelegen binnen de voors. prochie, soo ende gelijck alle de selve bij de voors. schepenen sijn getauxeert ende sijn als volght, nochtans dat de pachthoven in dese geroert voor het meestendeel sijn met de goederen getauxeert.
 
 

(S)chuur S(t)al, (G)ulden

Bewoner

Eigenaar

S

t

 
G.

Specificatie

BOIJNAERTS, Joos

BLONDEAU, Antonij 

 

 

 
150

 

DAEMS, Christiaen

VAN DER ELST, weduwe

 

 

 
100

 

CEULEMANS, Jaspar

DE MEIJER, Rombaut

1

 

 
150

 

VERHAEGHEN, Guilliam

 

1

1

 
200

 

BOIJNAERTS, Peeter

GOIJVAERTS, Joos

 

 

 
100

 

VAN SLAGMOLEN, Laureijs

 

1

 

 
150

 

VERLINDEN, Marcus

zelf

 

 

 
125

 

JACOBS, Jan

VAN ROIJ, Jan

1

 

 
175

 

 

BOIJNAERTS, Peeter Rombaut

 

 

 
125

 

 

VAN VAECK, Antonij

 

 

 
75

 

WIJNANTS, Huijbrecht

VAN TER NATH, kinderen en erfgenamen gravinne

 

 

 
200

herberghe

VAN ROIJ, Jan

ROMMEWAEL, de heer en de erfgenamen des Heere 

1

1

 
400

 

VAN DEN ?, Jan

VAN TER NATH, erfgenamen gravinne

1

1

 
500

 

 

VAN TER NATH, erfgenamen gravinne

 

 

  

het hoff ofte slot van relegem... ende mits het ledigh staet ende onbewoont, allenelijck eene casteleijn niet getauxeert

JACOBS, Jacob

VAN WINGEN, Peeter, cum suis

1

 

 
125

 

VAN HASBROECK, Francois

VAN TER NATH, erfgenamen gravinne

 

 

 
75

 

BOIJNAERTS, Jan wauters sone

GOIJVAERTS, Jan wauters sone

1

 

 
125

 

ADRIAENS, Jan

zelf

 

 

 
50

met sijne mede confoirte

LEEMANS, Guilliam

VAN TER NATH, erfgenamen gravinne

1

1

 
500

 

SPRUYT, Philips

 

1

 

 
200

 

VAN DEN EIJNDE, Andries

LEEMANS, Guilliam

 

 

 
100

 

VAN GEIJSSEL, Peeter

cum suis

 

 

 
100

 

BOEIJNAERTS, Jan

BOEIJNAERTS, Ingel

 

 

 
350

 

 

TIMMERMANS, Anthonij

 

 

 
75

 

LAUWENS, Jan

VAN NIEUWENHUYSE, J.

 

 

 
100

 

VAN STEENWINCKEL, weduwe

 

 

 

 
150

 

HELLEMANS, Francois

TIMMERMANS, Anthonij

 

 

 
100

 

VAN GEIJSEL, Philips

VAN THIELT, Carel

 

 

 
125

 

PEETERS, Sr. binnen Mechelen

SINT-PEETERS, Godshuis van

1

1

 
350

 

VANDEN HEUVEL, Laureijs

VAESEN, de weduwe

1

 

 
250

 

LAUWENS, Adriaen

 

 

 

 
50

arm

VAN AKEN, Philips

DE VRIES, Jan, de weesen

 

 

 
50

arm

VAN STEENWINCKEL, Guilliam, weduwe

 

 

 

 
50

arm

VERHAEGEN, Jan

VAN HAECHTEN, ad[vocae]t, de weduwe en de erfgenamen vanden Heere

1

1

 
350

 

SAVOET, Hendrick

VERLINDEN, Anna, tot Mechelen, begijntien

 

 

 
75

 

VAN THILT, Gillis

LOERANS, Joanna, begijntien tot Brussel

 

 

 
300

 

DE BRUIJN, Jan, weduwe

DE LA RUE, Willemijne

 

 

 
125

 

DE LA RUE, Barbara

zelf

 

 

 
200

 

MEUS, Jacques

MEUS, Anthon, weduwe

 

 

 
100

 

 

LE PAGIE, Andries

 

 

 
150

herberghe

VAN BOONAERTS, Matthijs

DIEPENBEECK, N.

 

 

 
600

herberghe

 

MEULDERMANS, Guilliam

 

 

 
10

arm

 

VISSEELS, Jan

 

 

 
100

 

 

TOULLY, Cornelis

 

 

 
100

 

BUELENS, Pr., weduwe

THIELEMANS, Cosmas

 

 

 
15

arm

JANSSENS, Matthijs

VAN STEENWINCKEL, Jan, den ouden, cum suis

 

 

 
400

herberghe

HABERAMS, Jan

VAN ASBROECK, Francois

 

 

 
100

 

 

VANDEN PLAS, Bernaert

 

 

 
200

herberghe

 

MERREMANS, Abraham

 

 

 
200

herberghe

BRAHAMS SONE, Jan

DE BRUIJN, Adv[ocaet]

 

 

 
150

 

VAN BRUEGEL, Peeter

VERHOEVEN, Jan

 

 

 
50

arm

MEEUS, Rombaut

zelf

 

 

 
100

 

VERMEULEN, Jan

LOCQUET, vicomte d'Ombeecke

1

1

 
300

 

 

VAN VELTHOM, Cornelis, weduwe

 

 

 
150

herberghe

HUSEWEEL, Geeraert

MEIRSTRAETEN, weduwe

 

 

 
300

herberghe & brouwerije

VAN HUSEWEEL, Hendrick

VERHOEVEN, Jaspar, weduwe

 

 

 
100

 

VANDEN BRANDE, Guilliam

BISTEELS, Jan

 

 

 
75

arm

BERWER, Jan, weduwe

zelf

 

 

 
100

arm

 

COENEGRAS, Peeter

 

 

 
100

arm

CEUNDEMANS, Niclaes

VANDEN HEUVEL, Gillis

 

 

 
75

arm

VAN EMP, Pr.

Heilige Geest van Zemst

 

 

 
50

arm

 

DE LA RUE, Hendrick

 

 

 
1200

 

Pastoor van Zemst

Cure van Zemst

 

 

  

 

VAN BEESEL, Lucas

 

 

 

 
75

 

DE BOECK, Jan, coster alhier

 

 

 

 
400

 

VERTOMMEN, Rombout

VAN BATTEL, den heere

 

 

 
100

 

VAN GIJSEL, Rombout

MASSOR, Jan

 

 

 
125

 

 

DE GROEFF, Niclaes, weduwe

 

 

 
100

 

LIBENS, Jan

VAN BATTEL, den heere

 

 

 
450

 

DE NEEFF, Peeter

 

 

 

 
15

arm

BOIJNAERTS, Merten

VAN NIEUWENHUIJSE

1

1

 
500

 

VANDEN HEUVEL, Jacques, pachter

VANDERLAENE, heer

1

1

 
400

 

VANDEN EIJNDE, Cornelis, pachter

VAN MORCKHOVEN, Graeve

1

1

 
400

 

DE HOEST, Jan Balt.

 

 

 

 
50

 

VAN STEENWINCKEL, Jan

GOVAERTS, Guill.

 

 

 
100

 

VAN DEN EIJNDE, Peeter

WASSELIJN, weduwe

1

1

 
175

 

 

BOISOT

1

1

 
400

 

GOIJVAERTS, Guilliam

Arme Clairen tot Mechelen

1

1

 
300

 

BAUWERS, Joos

MOORTGAT, Philips

 

 

 
100

 

COECKELBERGHS, Adriaen

GOIJVAERTS, Gillis

 

 

 
100

 

VAN RELEGEM, Francois

VAN DEN HEUVEL, Peeter, erfgenamen

 

 

 
50

arm

LOUWERS, Clement

zelf

 

 

 
75

herberghe

LEEMANS, Peeter

VAN TICHELEN, Anna

 

 

 
100

herberghe

VAN THILT, Carel

Clooster van ter Cameren

1

1

 
400

 

BUELENS, Jan

BOSCHMANS, Adriaen

 

 

 
150

 

WIJNS, Peeter

THIELEMANS, Cosmas

 

 

 
75

arm

LAUWERS, Aert

 

 

 

 
25

arm

JANSSENS, Hendrick

MOUNS, Joos

 

 

 
75

arm

 

LEEMANS, Laureijs

 

 

 
100

 

BUELENS, Niclaes

LEEMANS, Guille.

 

 

 
75

 

MEIJSMANS, Merten

VAN NIEUWENHUIJSEN, Jaspar

 

 

 
100

 

DE BUIJSER, Anthonij

CROIJNET, Francois

 

 

 
75

 

DE BUIJSER, Jan

GOEVAERTS, Ingel

 

 

 
75

 

CEULEMANS, Cornelis

Kisten van het Begijnhof van Mechelen

 

 

 
50

 

LEEMANS, Christaen, weduwe

 

 

 

 
75

 

BRITS, Jan

VERTOMMEN, Jan, erfgenamen

 

 

 
75

 

BUELS, Rombaut

SIJBENS, Jan

 

 

 
100

 

BUELENS, Adriaen

VAN MEIRSTRAETEN, Peeter

 

 

 
100

 

MOONS, Joos

 

 

 

 
75

 

VAN DEN WIJNGAERT, Pauwels

NICOLAIJ, Jan Bapta.

 

 

 
100

 

WIJNS, Ingel

VAN ROOIJ, Laureijs

 

 

 
75

 

LAUWERS, Niclaes

 

1

 

 
75

 

VAN ROEIJ, Laureijs

VAN PASSENRODE, Adriaen

 

1

 
300

alleen de stallingen, geen huis!

MEIJSMANS, Francois

DE BOISOT, Jo.

 

 

 
75

 

SAEFFOET, Matthijs

DE CLERCQ, B.

 

 

 
200

 

JANSSENS, Peeter, weduwe

LOERANTS, den heere drossaerd

 

 

 
100

 

SPRUIJT, Jan

DE LAET, Joos

 

 

 
200

 

JANSSENS, Cornelis

ANDRIES, Niclaes

 

 

 
100

 

CEULEMANS, Matthijs

DU JARDIN, den Heere Raedt

 

 

 
200

 

VANDEN HEUVEL, Jan, Janssone

VAN MASSELAER, de vrouw van den heer

1

1

 
300

 

HAELEWAETER, Guille.

VAN OLEIJEN, den heere

 

 

 
125

 

MEIJSMANS, Jan

VAN GEIJSEL, Adriaen

 

 

 
75

 

HUIJS, Jan Peeter, erfgenamen

 

 

 

 
25

arm

MERTENS, Gillis

 

 

 

 
25

arm

HAELEWAETER, Jacques

 

 

 

 
50

arm

HEIJNS, Gillis, weduwe

 

 

 

 
50

 

VERHEIJDEN, Cornelis

kiste van het Begijnhoff

 

 

 
50

arm

VERLINDEN, Andries

PANSIUS, erfgenamen

 

 

 
150

 

GOIJVAERTS, Rombout

BLONDEAU, erfgenamen

 

 

 
75

 

CEUSSEENS, Jacques

weduwe of de weesen

 

 

 
50

arm

CNOPS, Peeter

DE LA RUE, Hendrick

 

 

 
100

 

VAN VAECK, Jacques

VANDER BEECKEN, Melchisedech

 

 

 
50

 

BISRUYT, Jacques, cum suis

 

 

 

 
150

 

JACOBS, Peeter

BOSMANS, Adriaen

 

 

 
100

 

GOIJVAERTS, Wauter, pachter

VAN HELMONT, heere graeve

1

1

 
500

 

CEUTTENS, Jan

heere canselier van Brabant

 

 

 
100

 

MEIJSMANS, Anthonij

VAN NIEUWENHUIJSE, Jo.

 

 

 
75

 

LAUWERS, Jan

ANDRIES, niclaes

 

 

 
75

 

MEULDERMANS, Niclaes

HUENS, heere

 

 

 
100

 

SIJMONS, Niclaes

heere graeve van grimbergen

1

1

 
400

 

SIJMONS, Cornelis

heere graeve van grimbergen

1

1

 
250

 

 

 

 

 

 
2400

wintmolen, geen huis!

 

 

de volgende huijsen gelegen over de vaert sijn met eenighe landen daerover in proces tegen de regeerders van Capellen in de Souvereijne Raedt van Brabant

VERHEIJEN, Hendrick

abdij van grimbergen

 

 

 
100

met grond

VERHEIJEN, Ambrosius

 

 

 

 
150

 

VAN CAMPENHOUT, Jan

abdij van grimbergen

 

 

 
150

 

Totaal: aantal schuren en stallingen. Resp. 26 en 19. Gemiddelde taxatie 180

26

19

 
180

 

...gedaen tot Sempse den twintigsten en eenentwintigsten februari 1686...was onderteeckent C. Cauwenberghe, Guilliam Leemans, Hendrick de la Rue, Carel Van Thilt, Jan Van Roij als schepenen

Laatste aanpassing : 05/02/2006

Hoofdpagina